post voor tijdreizigers #4

De zeven principes van Leonardo

Liever luisteren?

Door een technisch mankementje wordt deze aflevering nog geüpload op Spotify. Volg die alvast hier.

​
Niemand uit de geschiedenis fascineert me meer dan Leonardo da Vinci. Daarom had ik vandaag wat meer woorden nodig. Sorry, not sorry.

Het schijnt dat meer dan 90% hem alleen kent als schilder, maar dat is alsof je Einstein alleen kent als violist (wist ik ook niet, maar deed hij verdienstelijk, las ik). Ja, Leonardo was schilder, maar hij was zoveel meer. Daarom moeten we over hem leren, zodat we van hem kunnen leren.

Ik lees al jaren over Leonardo. Er zijn goede en (heel) slechte boeken te vinden. Ik noem hem trouwens Leonardo en vind dat ik dat mag omdat ik al zo lang met hem bezig ben. Als jij denkt dat dat niet kan, heb je waarschijnlijk gelijk, maar ik zeg tenminste geen Leo. Één boek had ik drie keer laten liggen vanwege de afgezaagde Amerikaanse titel 'How to Think Like Leonardo da Vinci'. Dat kan niet goed zijn, dacht ik. Maar wat bleek? Never judge a book by its cover. Slechte titel, lelijke cover ook, maar een goed boek om mee te starten.

De auteur Michael Gelb is (ook) bezeten van Leonardo. Na jaren onderzoek formuleerde hij zeven principes, zeven kernkwaliteiten van de grote meester waar iedereen van kan leren. Belangrijk om te weten, Leonardo formuleerde deze principes niet zelf. Ze zijn afgeleid uit zijn notitieboeken, vroege biografieën, brieven en geschriften. Gelb zette ze op een rij. Oké, ook dat is misschien typisch Amerikaans maar past bij de glibberige titel.

Ik neem je mee in de zeven principes van Leonardo – de bouwstenen van een briljant brein. Maar voordat we dieper in zijn gedachten duiken, is het belangrijk om eerst te begrijpen wie hij was en wat hem uitzonderlijk maakt.

Dit is Leonardo

(De absolute basis sla ik over. Wil je toch weten wie, wat, hoe, waar? Klik dan hier.)

Leonardo di Ser Piero, zoals hij eigenlijk heet, is het toonbeeld van een homo universalis. Iemand die zich op talloze vlakken heeft ontwikkeld. Natuurlijk ken je hem als de schilder van de Mona Lisa en Het Laatste Avondmaal, misschien ook van zijn schetsen voor een helikopter en een onderzeeër, maar Leonardo was een bezige bij. Houd je vast.

Schilder, tekenaar, beeldhouwer, architect, uitvinder, wetenschapper, wiskundige, bouwkundige, cartograaf, muzikant, schrijver, kostuumontwerper, stedenbouwkundige, militair ingenieur, botanicus, astronoom, filosoof, anatoom, geoloog, hydroloog, opticus, werktuigbouwkundige, decorontwerper, paleontoloog, ballisticus, mechanicus, scheepsbouwer, instrumentmaker, cryptograaf en theatermaker.

Waarschijnlijk vergeet ik er nog een paar. En binnen al die disciplines richtte hij zich ook op eindeloze subdomeinen. Het is bijna niet te bevatten dat iemand de tijd had om dit allemaal te bestuderen. Zelfs als je 300 jaar oud zou worden, zou een normaal mens niet in de buurt komen. Uitzonderingen daargelaten, blonk hij in al deze gebieden uit. Een greep uit Leonardo’s ontdekkingen: hij maakte de eerste top-down kaart, (een gedetailleerde plattegrond van Imola die ik zó mooi vind dat hij bij ons thuis hangt), schetste als een van de eersten een foetus in de baarmoeder, en onderzocht golfpatronen in water, turbulentie in luchtstromen, groeiringen in bomen en hydraulische pompen. En zo kunnen we nog wel even doorgaan.

Het universum gaf Leonardo niet alleen een uitzonderlijk leervermogen, maar ook emotionele intelligentie. Biografen beschrijven hem als knap, gespierd, charismatisch, eerlijk en welbespraakt. Hij was een getalenteerde zanger, een dierenvriend en stond bekend om zijn vriendelijkheid. Leonardo was gay, iets wat algemeen bekend was, maar hij hield het discreet bij machthebbers om problemen te vermijden. Hij droeg korte tunieken in tinten paars of roze – totaal niet in de mode, maar dat kon hem weinig schelen. Mensen keken om als hij langs liep, altijd sierlijk bewegend, met zijn lederen notitieboekje aan zijn riem.

Gelukkig voor ons schreef hij alles op. Van de naar schatting 30.000 pagina's die hij schreef, zijn er 7.000 gevonden. En die zijn nog in goede staat. Misschien vinden we er ooit nog meer – dat hoop ik elke avond voordat ik ga slapen. Dankzij deze relatief grote hoeveelheid data weten we veel over hem.

En nu vraag je je misschien af: waarom deed hij dit allemaal? Niet voor roem, niet voor geld, niet voor publicaties, universiteiten of opdrachtgevers. Hij deed het voor zichzelf. Dingen weten, gewoon om het weten.

Leonardo was waarschijnlijk de meest nieuwsgierige persoon ooit.

Oké, dit was beknopt bedoeld, maar ik houd me nog in hoor. Tegelijkertijd kan ik ook niet echt iets weglaten. Again, sorry, not sorry.

De zeven principes van Leonardo

Net zoals je een filosofie of theologie kunt beoefenen, kun je de principes van Leonardo toepassen in je eigen leven. De principes zijn gelaagd en open voor interpretatie. Ik laat je zien hoe ze terugkomen in mijn eigen ervaringen en in die van Leonardo zelf. Laten we het Leonardoïsme noemen. Misschien helemaal niet zo’n gekke stroming. Oordeel zelf.

Principe I: Curiosità

De eerste is nieuwsgierigheid. Kinderlijk ontdekken. Zonder oordeel. Verwonderen.

Mensen verliezen dit vermogen naarmate ze ouder worden. Dat is logisch, omdat ons brein efficiëntie zoekt. Bij elke boom stilstaan om hem te onderscheiden van die ernaast levert ons niets op in het dagelijks leven. Ons brein herkent patronen om energie te besparen, maar daardoor verliezen we het vermogen om bewust te observeren. Maar je kunt het trainen.

Toen iemand het dochtertje van een kennis vroeg wat ze zo leuk vond aan mijn vader, antwoordde ze: "Omdat hij echt geïnteresseerd was in mij." Geen cadeautjes of snoepjes, maar oprechte aandacht is wat blijft hangen. Nieuwsgierig zijn naar de ander is moeilijk. Vaak hebben we de helft al ingevuld voordat iemand begint te praten. En je kunt het niet faken – mensen voelen feilloos aan wanneer interesse nep is. Nieuwsgierig zijn vraagt soms dat je iets leest uit het andere kamp of dat je openstaat voor een mening die haaks staat op die van jou. Hoe komt iemand daarbij? Waarom denkt iemand dat? Welke informatie mis ik waardoor ik het niet begrijp?

Leonardo was gefascineerd door libellen. Een libelle vliegt f*cking snel. Hij observeerde ze rond 1490 – dus zonder slowmotion. Dagen, weken, maanden keek hij naar ze. Ik had na tien minuten gezegd: 'Het is gewoon een libelle.' Maar goed, ik ben Leonardo niet. Hij ontdekte dat hun voor- en achtervleugels in tegengestelde richting bewegen. Dit was de eerste wetenschappelijke studie naar de vlucht van een insect, ooit, en gewoon vastgelegd in zijn notitieboek. Waarom? Waarom niet.

Principe II: Dimostrazione

Neem niet zomaar iets aan omdat het ergens staat. Kritisch denken door ervaring. Test je ideeën.

Dit gebeurde onlangs bij ons thuis:

"Clara heeft in drie maanden een nieuwe Range Rover kunnen kopen met crypto! Ze heeft een coach en die regelt alles. Ik ga het ook met €500 proberen hoor."

Uuh, wie is Clara? Heb je haar hoog zitten? Is het een verstandig iemand? Stel dat het waar is, waarom koopt ze na drie maanden een nieuwe auto? Is dat slim? Zijn er andere verklaringen mogelijk?

Na dit vragenvuur kreeg ik een tegenvraag: "Waarom kun je niet gewoon blij zijn voor iemand?"

"Omdat ik Clara niet ken. En omdat het verdacht klinkt." Maar dit hield ik wijselijk voor mezelf.

Een dag later:

"Clara appt me net dat haar Instagram is gehackt... Ze heeft geen Range Rover gekocht. Maar het was wel echt haar lievelingsauto!"

Leonardo wilde begrijpen hoe het hart werkte. In zijn tijd baseerde men de kennis over de anatomie van het hart op de teksten van Galenus, een arts uit de oudheid. Leonardo nam die kennis niet klakkeloos over. Hij ontleedde menselijke lichamen (destijds controversieel – nu trouwens ook, mocht je eraan willen beginnen) en bestudeerde de hartspier en bloedstroom tot in detail. Daarbij ontdekte hij veel fouten in het werk van Galenus.

Principe III: Sensazione

Verfijn je zintuigen. Het is de poort naar ervaring. Vooral je visie goed trainen zou Leonardo tegen je zeggen. Kijk, proef en voel.

De schrijver van dat boek met die lelijke titel geeft een mooi voorbeeld. Hij organiseert cursussen en workshops voor bedrijven over de principes van Leonardo. Een van de onderdelen is het proeven van wijn, niet als doel op zich, maar als middel om creatief denken en teamdynamiek te stimuleren. Het draait om het beleven en delen van smaak, niet om het drinken. Ook mensen die geen wijn drinken leren hier beter luisteren en proberen te begrijpen wat de ander ervaart. Toch een prima excuus voor nog een wijntje deze week?

Voor Leonardo waren perkament en inkt kostbaar, dus hij verspilde geen ruimte. Elk hoekje van iedere pagina werd benut. Daarom schreef hij zelden iets twee keer op, behalve één ding. Keer op keer komt het terug. Een herinnering aan het belang van bewust eten. Met mate, met aandacht, proevend. Op een van zijn notities staat: ‘Don’t eat, dine.’

IV: Sfumato

Niet alles is zwart wit, niets eigenlijk. Wijsheid ligt in het grijze. Lijnen vervagen. Er zijn geen lijnen.

Mijn opa, die Parkinson had, werd geslagen door zijn vrouw, mijn stiefoma. Toen ik daar als tiener achterkwam, voelde ik een intense woede in mij opborrelen. Hoe haalt ze het in haar hoofd? Ik heb vaak gefantaseerd hoe ik haar een lesje zou leren. Op het eerste gezicht lijkt er geen grijs gebied te zijn – wat ze deed, was fout. Punt. En toch, naarmate ik ouder werd, ontdekte ik dat grijze gebied. Ze was op. Kapot van jarenlange zorg. Ze vroeg nauwelijks om hulp, misschien omdat ze niet wist hóé dat moest. Haar hele leven had ze geleerd om het alleen te dragen. Is dat een excuus om iemand die zich niet kan verweren te slaan? Nee. Maar terwijl ik haar toen alleen zag als de agressor, begrijp ik nu dat zij ook een slachtoffer was. Hoe graag ik haar toen ook een paar tikken had willen geven, besef ik nu dat wat zij nodig had, geen wraak was, maar hulp. Grijs.

Dit vermogen om het grijze te zien, is precies wat Leonardo bedoelde met Sfumato. Hij wist dat de wereld geen scherpe lijnen kent, maar vol overgangen zit.

Sfumato is niet alleen een manier om naar de wereld te kijken, maar ook een schildertechniek die Leonardo perfectioneerde. Het woord sfumato, dat letterlijk "in rook opgelost" betekent, verwijst naar subtiele overgangen tussen kleuren en tinten, zonder scherpe lijnen of contouren. Deze techniek geeft een zachte, bijna dromerige uitstraling – prachtig te zien in een van mijn favoriete schilderijen van Leonardo: Johannes de Doper.

V: Arte/Scienza

Wetenschap en kunst gaan hand in hand. Beide kanten van je brein cultiveren: logica en verbeeldingskracht.

Mijn verloofde, Barbara, is autonoom kunstenares. Haar werk is een intrigerende combinatie van performance art, installaties en fotografie. Ze onderzoekt intergenerationele trauma’s in de vrouwenlijn – trauma dat van moeder op dochter wordt doorgegeven.

Haar werk belichaamt de balans tussen logica en verbeelding, wetenschap en kunst – precies wat Leonardo omschreef als Arte/Scienza. Het samenbrengen van rationeel onderzoek en creatieve expressie leidt niet alleen tot nieuwe inzichten, maar versterkt elkaar en creëert een diepere verbinding met complexe, emotionele thema’s.

Hét voorbeeld van Leonardo op dit vlak is de Vitruviusman. Dit idee komt van Marcus Vitruvius, een architect en ingenieur uit de oudheid. Hij beschreef de verhoudingen van het menselijk lichaam en plaatste deze binnen een cirkel en een vierkant. Het staat symbool voor de mens als microkosmos. Zeker de moeite waard om op te zoeken.

Wat de Vitruviusman zo bijzonder maakt, is dat het de balans tussen kunst, wetenschap en filosofie perfect verbeeldt. Het is niet alleen wiskundig fascinerend, maar toont ook hoe de mens onlosmakelijk verbonden is met de natuur. Leonardo perfectioneerde het bestaande idee. Hij voerde diepgaande anatomische studies uit, herberekende de verhoudingen en bracht dit samen met zijn artistieke talent. Dankzij hem is de Vitruviusman uitgegroeid tot een tijdloos en iconisch symbool.

VI: Corporalità

Je lichaam is je heilige tempel. Holistisch. Fitheid – mentaal en fysiek. Routines.

Naast de lessen van Leonardo bestudeer ik graag het stoïcisme. Een belangrijk idee in het stoïcisme is dat van een innerlijke 'bewaker' of 'waarnemer'. ​Seneca​ beschrijft dit als een heilige geest die in ons woont, een observator van onze goede en slechte kanten. Hij schrijft: "Er zetelt in ons een heilige geest... en zoals deze door ons behandeld wordt, zo behandelt hij ons."

Nu denk je misschien waar gaat dit heen? Maar geloof me, jij kent de bewaker heel goed. Als je 35 minuten in je telefoon zit te scrollen, hoor je die bewaker fluisteren: "Zou je dit nou wel doen?" Als je wéér zwicht voor de chocolade mousse dan laat de bewaker je achter met een slecht gevoel. Je weet via jouw bewaker precies wat goed en slecht voor je is. Volgens de stoïcijnen is deze innerlijke stem trainbaar. Met oefening en discipline kun je leren om bewuster met deze bewaker samen dueleren.

Er zijn aanwijzingen dat Leonardo een polyfasisch slaapritme had. Jij en ik slapen monofasisch (althans dat neem ik aan) en dat wil zeggen aan één stuk door. Leonardo sliep iedere 4 uur korte en kon zo ook de nachten effectief benutten. Leonardo blijft altijd mysterieus en zijn slaaproutine is een van die ongrijpbare dingen. Mijn eigen slaapritme wordt trouwens volledig beheerst door een dondersteen van 11 maanden, vraag me af wat Leonardo daar op zou bedenken....

Wat we wel zeker weten, is dat Leonardo bewust met zijn gezondheid bezig was. Hij deed dagelijks lichamelijke oefeningen en volgde een vegetarisch dieet, iets wat in zijn tijd ongebruikelijk was. Zijn discipline en zorg voor zichzelf weerspiegelen perfect de balans tussen fysieke fitheid en mentale scherpte: corporalità.

VII: Connessione

Verbanden zien. Systeemdenken. Patronen herkennen in dingen en relaties.

Hiervan zijn een aantal toffe voorbeelden te vinden in onze moderne tijd. Neem bijvoorbeeld biomimicry (even onthouden voor galgje). Dit is het nabootsen van natuurlijke processen en ontwerpen om menselijke problemen op te lossen. Airbus heeft een vliegtuig ontworpen met vleugels geïnspireerd op de hydrodynamische vorm van haaienvinnen. De Japanse kogeltrein kreeg een gestroomlijnde neus, gebaseerd op de snavel van de ijsvogel, waardoor het geluidsoverlast en energieverbruik drastisch verminderde. Verbanden zien tussen verschillende disciplines opent deuren.

In 1490 werd in Milaan een groot festival gehouden, ter ere van het huwelijk tussen Isabella van Aragon en Gian Galeazzo Sforza. Leonardo was verantwoordelijk voor het decor. In deze – vaak vergeten – discipline kwamen al zijn talenten samen: techniek, natuur, wetenschap, anatomie en zelfs het goddelijke. Hij liet zijn fantasie de vrije loop. Het festival maakte zoveel indruk dat het legendarisch werd. Ruim 25 jaar later vroeg koning Frans I van Frankrijk Leonardo om het opnieuw te maken, dit keer aan zijn hof. In het theater liet Leonardo zien wat Connessione betekent: het vermogen om alles met elkaar te verbinden en iets unieks te creëren.

Leonardoïsme

Dit is slechts een kennismaking met de zeven principes van Leonardo: nieuwsgierigheid (Curiosità), de moed om te testen en te leren (Dimostrazione), het verfijnen van je zintuigen (Sensazione), het omarmen van nuance en grijsgebieden (Sfumato), de balans tussen wetenschap en kunst (Arte/Scienza), zorg voor lichaam en geest (Corporalità), en het zien van verbindingen in alles om je heen (Connessione).

Het is niet toevallig dat Curiosità op nummer één staat. Daar begint alles: nieuwsgierig zijn naar jezelf, de ander en de wereld om je heen.

Eén ding waar Leonardo zich nooit aan waagde, was politiek of het najagen van macht. Hij koos een ander pad, een stiller pad. Zijn wereld lag in de details: een veer die neerdwarrelt, de krul van een draaikolk in het water. Zijn focus lag niet op de buitenwereld, maar op het ritme van het universum. Voor hem was elke dag een oefening in verfijning, een poging om laag voor laag zijn potentieel te ontvouwen.

Renaissance betekent wedergeboorte. In zijn tijd was het een herontdekking van Griekse filosofie, kennis en kunst – de grond waarop Leonardo bloeide. Op dezelfde manier blijft hij voor ons een tijdloze echo. Zijn ideeën roepen ons op om niet gewoon maar te leven, maar onszelf steeds opnieuw uit te vinden.

Misschien haal je net als ik ook iets uit het Leonardoïsme. Misschien kijk je wat langer, misschien proef je wat intenser of misschien kies je ook voor een leuk roze tuniekje om morgen aan te trekken, kan jou het schelen.