Beste Margriet,
Toen ik het terrein van de Internationale School voor Wijsbegeerte opreed was ik gespannen. Een beetje bang. Bang voor het onbekende. Waar anderen parachute springen of een wereldreis maken om angsten te overwinnen volg ik een tweedaagse masterclass filosofie met een kopje kamille thee. Ik was de eerste en kon op mijn gemak de omgeving ontdekken. Het was zoals ik mij had voorgesteld. Een gebouw met een ziel. Laag en breed als een oude herberg. Talloze boeken met gerafelde kaften, die je een voor een wilt openslaan. Hoge felgekleurde groene en oranje leesstoelen, typische erfenis van een re-branding uit 2008, maar die kennelijk lekker zaten want jij sjeesde er, bleek later, steeds heen bij iedere groepsoefening. Naarmate de mensen binnendruppelden voelde ik me meer en meer gespannen. Op dat moment wilde ik eigenlijk gewoon weg. Waarom ben ik hier eigenlijk? Vreemd hé hoe dat werkt? Er is rationeel geen enkele aanleiding voor mijn angst, maar toch creëer ik het in mezelf. De les begint. We zitten in een U vorm met een groep van zo'n 25 studenten. De gemiddelde leeftijd ligt rond de 70, schat ik. Ik kies een willekeurige plek en bekijk mijn buren. Daar, rechts van mij, zat jij. Ik dacht direct, hey die is leuk. Je deed me denken aan mijn oma, niet vanwege je leeftijd hoor, maar vanwege je uitstraling. Oma en jij hebben beide een grote mond en hebben het grootste deel van hun leven in hartje Amsterdam gewoond. Je vertelde over je worstelingen als Amsterdammer op de fiets als er weer zo'n 'klojo' zich niet aan de verkeersregels hield. Ik knikte. Je bent een fijne buurvrouw dacht ik en mijn angst verdween.
Seneca over corona
Het weekend was natuurlijk gewijd aan Seneca en ik heb genoten van de nieuwe inzichten. Het is boeiend om te ervaren hoe soms zelfs één filosofische korte zin al op talloze manieren geïnterpreteerd kan worden. Na het weekend had ik meer vragen dan antwoorden, en dat is iets positiefs in dit vak. Veel dank aan onze docent Dennis de Gruijter.
Mijn favoriete situatie was een moment dat het even lekker ging schuren in de groep. En vooral bij jou Margriet. Een prachtig voorbeeld van hoe filosofie allemaal leuk en aardig is totdat er iets gebeurt wat je niet verwacht of niet wilt. Weet je het nog? We waren zojuist als groep aan de slag gegaan met een praktische stoïcijnse oefening, de reality check. Deze oefening gaat over bewust afstand nemen van je emotionele reacties en een situatie beoordelen zoals die werkelijk is.
Bijvoorbeeld:
"Het verkeer staat vast"
Eerste impuls:
"Dit is belachelijk! Waarom gebeurt dit altijd als ik haast heb?"
Reality check:
"De weg is druk. Auto’s staan stil. Mijn frustratie verandert daar niets aan. Ik kan muziek luisteren of chillen terwijl ik wacht."
Lijkt simpel, is het niet, zoals snel zou blijken. Onze leraar Dennis gooide een gevoelige topic in de groep. Corona. Altijd goed voor vuurwerk. Er zijn niet veel onderwerpen waar zo weinig grijs gebied zit. Ik vond het ook wel een tricky move van Dennis, maar kon tegelijkertijd niet wachten op de reacties. Gespannen keek ik om mij heen. Nu gaan we filosoferen jongens, let's go! Corona, poeh, daar vinden mensen wat van hoor. En jij ook Margriet. Ik voelde het borrelen naast mij....en toen ging je los.
De zojuist aangeleerde reality check gooide je in een flits overboord. En ook de ongeschreven regel, het handen opsteken om je woordje te doen, ging de prullenbak in. Hup in de aanval.
"Wat is dit voor onzin? Iedereen weet toch dat je gewoon moest vaccineren om elkaar te beschermen? Daar is geen oefening voor nodig hoor. Dat is gewoon zo. Dat zijn de feiten."
Dennis deed er nog een schepje bovenop:
"Maar stel nou dat je gesprekspartner zijn nieuws van Facebook haalt. En over andere informatie beschikt dan jij. Hoe kun je de reality check dan toepassen? Hoe kun je het aanvliegen zonder boos te worden?"
Jouw antwoord:
"Die mensen moet ik niet. Daar kan ik helemaal niks mee."
En zo foeterde je nog even door. Zelfs bij de volgende oefening, toen je weer plaatsnam in je vertrouwde, afgrijselijke maar comfortabel zittende groene stoel, kwam je er nog op terug.
"Mensen die aan die kant van de corona discussie staan, zijn net zo debiel als de klojo’s die hun bolide op de stoep parkeren in de Jordaan."
Maar daar op dat moment opende je een filosofisch vraagstuk in mij. Iets waar ik veel over nadenk. Mag je shoppen in de filosofie als het je even niet zint? Kun je of mag je een stuk parkeren omdat je eigen overtuiging op dat moment zwaar weegt? Hoe werkt dat? Ben je alleen stoïcijn, christen of moslim als je alles volgt? En zo ja, hoe ziet dat er dan uit?
Wat denk jij Margriet? Misschien is het wel een universele vraag. Want ook buiten de filosofie botsen overtuigingen op kaders.
Moslims Zoals Wij
Het deed me denken aan een programma van de NTR waarin acht Nederlandse moslims tien dagen lang samen in een huis wonen. Vier mannen en vier vrouwen, elk met hun eigen opvattingen en overtuigingen over hun geloof. Sommigen zijn praktiserend, iemand is bekeerd, een ander is lesbisch. Al snel ontstaat de vraag: wat maakt iemand moslim? Wanneer ben je eigenlijk moslim? Dat blijkt lastiger dan het lijkt.
Een van hen zegt dat hij in Allah gelooft en zich daarom moslim voelt, ook al leest hij niet de Koran is hij nog nooit in een moskee geweest. Volgens een ander kan dat niet; je bent pas een moslim als je de vijf zuilen van de islam naleeft. En hoe zit het met de hadj (de reis naar Mekka)? De kern van de discussie komt mooi samen in twee zinnen. Een van de jongens, die praktiserend is, zegt: "We zeggen toch ook niet, ja ik woon in Nederland, maar ik ga mij niet aan alle wetten houden?" Waarop een andere jongen zegt: "Het probleem is dat als je dat zegt dat je de weg blokkeert voor mensen zoals ik die nog zoekende zijn, maar zich wel moslim voelen."
Het is dus maar net wie je het vraagt.
Wat vind jij Margriet? Ben je iets als je dat zelf vindt? Of als je je zo voelt? Of is meer voor nodig?
De stoa in corona
Het stoïcisme kent ook dit probleem. Er zijn talloze zelfbenoemde stoïcijnen waarbij je zou kunnen stellen dat ze bepaalde kernprincipes van de Stoa negeren of simplificeren. Dit komt ook geregeld aan bod in de podcast van Dennis.
Denk bijvoorbeeld aan de schaatser Mark Tuitert die in zijn boek Drive stoïcijnse principes vertaalt naar de moderne wereld. Die de leer daarmee koppelt aan prestatie, waar klassieke stoïcijnen juist niet zozeer bezig waren met winnen of presteren. Of wat denk je van Thierry Baudet? Hij verwijst graag naar klassieke filosofen. Toch is het lastig zijn publieke gedrag stoïcijns te noemen. Hij zoekt confrontatie, is emotioneel in debatten en lijkt gehecht aan externe erkenning. Wat allemaal haaks staat op de klassieke Stoa.
Tegelijkertijd, wie ben ik dan om te zeggen dat dat niet stoïcijns is? Waarom zou ik het beter weten? En als Thierry zich een stoicijn voelt, is hij het dan niet ook gewoon? Net zoals de jongen uit het programma Moslims Zoals Wij.
Ik vind het lastig Margriet....
Er is een fantastisch filmpje op Youtube genaamd Do chairs exist? De centrale vraag is wat maakt een stoel een stoel? Als je een paar poten weghaalt is het dan nog een stoel? Of stel dat je de stoel helemaal uit elkaar haalt? Dan is het gewoon hout en schroeven. Of wat als je de stoel molecuul voor molecuul zou ontleden, vanaf welk moment is het geen stoel meer? We noemen het ding een “stoel” omdat we hebben afgesproken dat een bepaald ding een stoel is. Bepaalde dingen “bestaan” alleen omdat wij ze zo noemen. Stoelen bestaan dus eigenlijk alleen in ons hoofd.
Okay, maar wat heeft de stoel met Allah en het stoïcisme te maken hoor ik je denken. Snap ik, terug naar de vraag.
Mag je shoppen binnen je filosofie of overtuiging?
Ik kom uit op twee dingen.
- Ten eerste moeten we het eens zijn over een paar minimale kaders. Als iemand naar een stoel kijkt en zegt 'ja maar ik vind het een fiets' dan mag dat, alleen het wordt wel lastig om een dialoog te voeren met elkaar. Er is dus, wat mij betreft, een bepaalt minimum nodig om te kunnen bewegen. We hebben een consensus over iets nodig.
- Het tweede is dat je ook een ander nodig hebt. Toen ik zelf brief 41 van Seneca voor de vijfde keer had gelezen dacht ik, nou nu snap ik hem wel. Maar toen we met Dennis en de groep erin doken kwamen er talloze nieuwe lagen naar voren. Dit was, voor mij, het bewijs dat je de leer eigenlijk niet volledig in je eentje kunt ontrafelen. Om te shoppen moet je de leer eerst goed begrijpen en daar is de ander voor nodig.
Kortom, het is allemaal niet makkelijk hè, Margriet. Eerst bots je op mensen die volgens jou aan de verkeerde kant van de corona discussie staan, en dan spoelt er ineens een flessenpost aan met nog meer lastige vragen. Het is wat.
Maar ik geef het in ieder geval toe. Ja, ik shop zelf graag. In de Koran, de Tora, de Dode Zeerollen, het stoïcisme, het taoïsme, het existentialisme, het boeddhisme, het christendom, het confucianisme, overal vind ik mooie dingen. Maar voordat ik mezelf een label op zou kunnen plakken, moet ik eerst de diepte in. Met anderen. Juist als het schuurt.
En zelfs dan kun je misschien hoogstens zeggen dat je streeft naar iets, in plaats van: ik ben iets....
Ik hoop dat je mijn fles vindt Margriet, ik heb veel van je geleerd.
Liefs,
Thomas
